# ป่วยกายอย่างไรไม่ให้ป่วยใจ: คำสอนสำหรับผู้ป่วยจากนกุลปิตาสูตร ลูกศรสองดอก และโพชฌงค์ 7

> เจ็บป่วยแล้วควรทำใจอย่างไร พระพุทธเจ้าตรัสกับผู้ป่วยไว้อย่างไร นกุลปิตาสูตร อุปมาลูกศรสองดอก โพชฌงค์ 7 ที่สวดให้ผู้ป่วย และข้อปฏิบัติของผู้ป่วยกับผู้ดูแลตามอุปัฏฐากสูตร อธิบายด้วยภาพ

- URL: https://arunsawatdharma.com/articles/sick-body-calm-mind
- เผยแพร่: 2026-10-24 · ปรับปรุง: 2026-10-26
- เรียบเรียงโดย: อรุณสวัสดิ์ธรรมะ
- ภาษา: ไทย (th-TH)

## คำตอบสั้น

พระพุทธเจ้าทรงสอนนกุลบิดาผู้ชราและป่วยให้ฝึกว่า “เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย” สัลลัตถสูตรอธิบายว่าความเจ็บกายคือลูกศรดอกแรกที่เลี่ยงไม่ได้ แต่ความเศร้าโศกและความกลัวคือลูกศรดอกที่สองที่ลดได้ด้วยการฝึก ในศาลาคนไข้ทรงสอนให้ “มีสติ มีสัมปชัญญะ รอกาลเวลา” และโพชฌงค์ 7 ที่ทรงแสดงแก่พระมหากัสสปะผู้อาพาธคือองค์ธรรมที่ผู้ป่วยนำมาเจริญได้ ส่วนความเจ็บป่วยเอง สิวกสูตรกล่าวว่าเกิดจากเหตุหลายอย่าง ไม่ใช่ผลของกรรมเพียงอย่างเดียว

## สรุปสาระสำคัญ

- นกุลปิตาสูตร: กายนี้กระสับกระส่ายเป็นดังฟองไข่ สิ่งที่ฝึกได้คือ “เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย”
- สัลลัตถสูตร: ปุถุชนถูกยิงซ้ำด้วยลูกศรดอกที่สองคือความเศร้าโศก อริยสาวกเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว
- สิวกสูตรและฐานสูตร: ความเจ็บป่วยมีเหตุหลายอย่างและเป็นธรรมดาของกาย ไม่ใช่การลงโทษ
- คิลานสูตร: โพชฌงค์ 7 คือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา ที่พระมหากัสสปะรับฟังแล้วหายอาพาธ บทสวดโพชฌงค์มาจากพระสูตรกลุ่มนี้
- อุปัฏฐากสูตร: ผู้ป่วยที่ดีฉันยา บอกอาการตามจริง อดทน และผู้ดูแลที่ดีมีเมตตา ไม่รังเกียจ และพูดธรรมให้ผู้ป่วยอาจหาญได้

## วิดีโอต้นทาง

- เมื่อร่างกายเจ็บป่วย: https://www.youtube.com/watch?v=KF5j2mYNx1c

## คลิปนี้พูดถึงอะไร

ตอน “เมื่อร่างกายเจ็บป่วย คือเวลาที่บุญบารมีจะเพิ่มพูนที่สุด” เปิดด้วยคำถามว่าผู้ฟังกำลังเผชิญความเจ็บป่วยหรือความทุกข์ทางกายอยู่หรือไม่ แล้วเสนอมุมมองว่าความเจ็บป่วยไม่ใช่เคราะห์กรรม แต่เป็นโอกาสให้จิตเจริญปัญญา โดยใช้สติและเมตตาเพื่อก้าวข้ามทุกขเวทนาไปสู่ความสงบ

บทความนี้รวบรวมพระสูตรที่พระพุทธเจ้าตรัสกับผู้ป่วยโดยตรง ได้แก่ คำสอนที่ประทานแก่นกุลบิดาผู้ชรา อุปมาลูกศรสองดอก โพชฌงค์ที่ทรงแสดงแก่พระมหากัสสปะผู้อาพาธ และข้อปฏิบัติสำหรับผู้ป่วยกับผู้ดูแล อธิบายด้วยภาพ ส่วนเสียงบรรยายฉบับเต็มเปิดฟังได้จากคลิปด้านบน

## ภาพที่ 1: นกุลบิดา ผู้แก่และป่วย แต่จิตไม่ป่วย

![ภาพวาดผู้สูงอายุถือไม้เท้ายืนกลางแสงอรุณ มีแสงสว่างที่หน้าอก ป้ายซ้ายเขียนว่ากายกระสับกระส่าย ป้ายขวาเขียนว่าจิตไม่กระสับกระส่าย และแบนเนอร์ด้านล่างว่า เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย](https://arunsawatdharma.com/assets/article-media/sick-body-calm-mind-nakula.webp)

*นกุลปิตาสูตร: ข้อที่พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ผู้ป่วยฝึกไว้ในใจ (ภาพวาดประกอบ)*

นกุลบิดาเป็นคฤหบดีสูงอายุ ร่างกายกระสับกระส่ายและเจ็บป่วยอยู่เป็นนิตย์ ท่านเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าและขอให้ทรงสั่งสอน พระองค์ตรัสว่ากายนี้กระสับกระส่าย เป็นดังว่าฟองไข่ ผู้ที่บริหารกายนี้อยู่แล้วยังอ้างว่าตนไม่มีโรคแม้ครู่เดียว ก็เป็นเพราะความเขลา ดังนั้นท่านพึงฝึกว่า “เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย” [1]

ประโยคนี้คือแกนของบทความและของคลิป พระพุทธเจ้าไม่ได้สัญญากับนกุลบิดาว่าร่างกายจะหาย แต่ทรงชี้ว่ามีสิ่งหนึ่งที่ยังฝึกได้แม้ร่างกายไม่เป็นใจ คือจิต ความป่วยจึงมีสองชั้น ชั้นของกายที่แพทย์ดูแล และชั้นของจิตที่เราดูแลเองได้

## ภาพที่ 2: ลูกศรดอกที่สอง

![ภาพวาดสองช่อง ช่องซ้ายปุถุชนถูกลูกศรดอกแรกคือทุกข์ทางกาย และถูกยิงซ้ำด้วยลูกศรดอกที่สองคือทุกข์ทางใจ ช่องขวาอริยสาวกถูกลูกศรดอกแรกเพียงดอกเดียว ไม่มีดอกที่สอง](https://arunsawatdharma.com/assets/article-media/sick-body-calm-mind-arrows.webp)

*สัลลัตถสูตร: ปุถุชนเสวยเวทนาสองอย่าง อริยสาวกเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว (ภาพวาดประกอบ)*

สัลลัตถสูตรเริ่มจากข้อเท็จจริงว่า ทั้งปุถุชนและอริยสาวกต่างก็รู้สึกสุข ทุกข์ และไม่สุขไม่ทุกข์ได้เหมือนกัน ความต่างอยู่ที่สิ่งที่เกิดหลังจากนั้น “ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ อันทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ร่ำไร รำพัน ทุบอก คร่ำครวญ” จึงเสวยเวทนาสองอย่าง คือเวทนาทางกายและเวทนาทางใจ [2]

พระพุทธเจ้าทรงเปรียบว่า “เปรียบเหมือนนายขมังธนู พึงยิงบุรุษด้วยลูกศร ยิงซ้ำบุรุษนั้นด้วยลูกศรดอกที่ 2 อีก” ความเจ็บป่วยคือลูกศรดอกแรกที่เลี่ยงไม่ได้ แต่ความเศร้าโศก ความกลัว และการคร่ำครวญคือลูกศรดอกที่สองที่เรายิงตัวเอง ส่วนอริยสาวก “ย่อมเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว ไม่ได้เสวยเวทนาทางใจ” [3]

**ลูกศรสองดอกในชีวิตผู้ป่วย**

| ดอกที่ | คืออะไร | ใครควบคุม | ตัวอย่าง |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | ทุกข์ทางกาย | แพทย์ ยา การดูแล | ปวด เหนื่อย นอนไม่หลับจากโรค |
| 2 | ทุกข์ทางใจ | ตัวเราและการฝึก | กลัวอนาคต โทษตัวเอง น้อยใจ คิดวนว่าทำไมต้องเป็นเรา |

อ้างอิง: [2]

> **สิ่งที่ฝึกได้** เราอาจหยุดลูกศรดอกแรกไม่ได้ แต่ดอกที่สองลดได้ทีละน้อย เริ่มจากการสังเกตให้ทันว่า ตอนนี้กำลังเจ็บกาย หรือกำลังคิดกลัวเพิ่มเข้าไป [2]

## ความเจ็บป่วยไม่ใช่เคราะห์กรรมเสมอไป

คลิปกล่าวว่าความเจ็บป่วยทางกายไม่ใช่เคราะห์กรรม ข้อนี้มีพระสูตรรองรับ สิวกสูตรกล่าวว่าเวทนาบางอย่างมีน้ำดีเป็นสมุฏฐาน บางอย่างเกิดจากเสมหะ ลม สามอย่างร่วมกัน การเปลี่ยนฤดู การรักษาตัวไม่สม่ำเสมอ การถูกทำร้าย และบางอย่างเกิดแต่ผลของกรรม ความเจ็บป่วยจึงมีเหตุทางกายเป็นส่วนใหญ่ ไม่ใช่การลงโทษ [9]

ฐานสูตรให้พิจารณาเนือง ๆ ว่า “เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้” การพิจารณาข้อนี้ล่วงหน้าทำให้เมื่อป่วยจริง ใจไม่ตกใจเหมือนเจอสิ่งที่ไม่ควรเกิด เพราะรู้อยู่แล้วว่าเป็นธรรมดาของกายทุกกาย [8]

![ภาพวาดการ์ดห้าใบ เรามีความแก่เป็นธรรมดา เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา เรามีความตายเป็นธรรมดา เราจะพลัดพรากจากของรัก และเรามีกรรมเป็นของตน](https://arunsawatdharma.com/assets/article-media/sick-body-calm-mind-reflections.webp)

*ฐานสูตร: ฐานะ 5 ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ข้อที่สองคือความเจ็บไข้ (ภาพวาดประกอบ)*

## ภาพที่ 3: โพชฌงค์ 7 ที่ทรงแสดงแก่ผู้ป่วย

![ภาพวาดตะเกียงเจ็ดดวงเรียงกันในยามค่ำ ใต้ตะเกียงเขียนว่า สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา พร้อมข้อความว่าพระพุทธเจ้าทรงแสดงโพชฌงค์ 7 แก่พระมหากัสสปะผู้อาพาธ](https://arunsawatdharma.com/assets/article-media/sick-body-calm-mind-bojjhanga.webp)

*คิลานสูตรที่ 1: โพชฌงค์ 7 ที่พระมหากัสสปะรับฟังแล้วหายจากอาพาธ (ภาพวาดประกอบ)*

ในคิลานสูตรที่ 1 พระมหากัสสปะอาพาธหนักอยู่ที่ปิปผลิคูหา พระพุทธเจ้าเสด็จไปเยี่ยมและทรงแสดงโพชฌงค์ 7 ที่ทรงแสดงไว้ดีแล้ว คือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา พระมหากัสสปะชื่นชมว่าโพชฌงค์ดีนัก “และอาพาธนั้น อันท่านพระมหากัสสปะละได้แล้ว” [4]

บทสวดโพชฌงค์ที่ชาวพุทธไทยสวดให้ผู้ป่วยฟัง มีที่มาจากพระสูตรกลุ่มนี้ สิ่งที่ควรเข้าใจคือ โพชฌงค์ไม่ใช่คาถา แต่เป็นองค์ธรรมเจ็ดอย่างที่ผู้ฟังนำมาเจริญในใจ ได้แก่ มีสติ เลือกเฟ้นธรรม เพียร อิ่มใจ สงบกายใจ ตั้งมั่น และวางเฉยเป็นกลาง เมื่อป่วยและได้ฟังโพชฌงค์ด้วยใจที่น้อมตาม ใจจึงมีกำลังขึ้น [4]

**โพชฌงค์ 7 และสิ่งที่ผู้ป่วยทำได้บนเตียง**

| องค์ | ความหมาย | ทำได้อย่างไรขณะป่วย |
| --- | --- | --- |
| สติ | ระลึกได้ รู้ตัว | รู้ลมหายใจ รู้ความรู้สึกที่กำลังเกิด |
| ธัมมวิจยะ | เลือกเฟ้นธรรม | แยกว่าอะไรคือเจ็บกาย อะไรคือความคิดเพิ่ม |
| วิริยะ | ความเพียร | กลับมารู้ตัวใหม่ทุกครั้งที่ใจไหลไป |
| ปีติ | ความอิ่มใจ | นึกถึงความดีที่เคยทำ คนที่ดูแลเรา |
| ปัสสัทธิ | สงบกายสงบใจ | ผ่อนคลายกล้ามเนื้อ ปล่อยการเกร็ง |
| สมาธิ | ความตั้งมั่น | อยู่กับลมหายใจต่อเนื่องสักพัก |
| อุเบกขา | วางเฉยเป็นกลาง | ยอมรับอาการตามจริง ไม่ผลักไส ไม่จมอยู่ |

อ้างอิง: [4]

## คำสั่งสอนในศาลาคนไข้: มีสติ รอกาลเวลา

ครั้งหนึ่งพระพุทธเจ้าเสด็จไปที่ศาลาคนไข้ และตรัสสอนภิกษุผู้อาพาธว่า “ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ รอกาลเวลา นี้เป็นคำเราสั่งสอนพวกเธอ” แล้วทรงอธิบายว่า ผู้มีสติเช่นนั้น เมื่อสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือเวทนาที่ไม่สุขไม่ทุกข์เกิดขึ้น ย่อมรู้ว่าเวทนานี้อาศัยกายเกิด กายไม่เที่ยง เวทนาก็ไม่เที่ยง [5]

คำว่า “รอกาลเวลา” ไม่ได้หมายถึงรอความตายอย่างสิ้นหวัง แต่หมายถึงอยู่กับปัจจุบันขณะด้วยสติ ไม่เร่งอนาคต ไม่กลัวล่วงหน้า ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ป่วยทุกคนฝึกได้ ไม่ว่าจะป่วยเล็กน้อยหรือป่วยหนัก

## ภาพที่ 4: ผู้ป่วยที่ดูแลง่าย และผู้ดูแลที่ดี

![ภาพวาดการ์ดสองใบ ใบซ้ายผู้ป่วยที่พยาบาลง่าย 5 ข้อ ใบขวาผู้พยาบาลที่ดี 5 ข้อ แต่ละข้อมีเครื่องหมายถูก](https://arunsawatdharma.com/assets/article-media/sick-body-calm-mind-care.webp)

*อุปัฏฐากสูตรที่ 1 และที่ 2: คุณสมบัติของผู้ป่วยและผู้พยาบาล (ภาพวาดประกอบ)*

พระสูตรไม่ได้พูดกับผู้ป่วยฝ่ายเดียว อุปัฏฐากสูตรที่ 1 กล่าวถึงผู้ป่วยที่พยาบาลได้ง่าย 5 ประการ คือ ทำความสบาย รู้จักประมาณในสิ่งสบาย ฉันยา บอกอาการตามความเป็นจริงแก่ผู้พยาบาล และอดทนต่อทุกขเวทนา [6]

อุปัฏฐากสูตรที่ 2 กล่าวถึงผู้พยาบาลที่ดี 5 ประการ คือ สามารถจัดยา ทราบสิ่งสบายและไม่สบาย มีเมตตาจิตพยาบาลโดยไม่เพ่งอามิส ไม่รังเกียจที่จะนำอุจจาระ ปัสสาวะ อาเจียน หรือน้ำลายออก และสามารถชี้แจงให้ผู้ป่วยอาจหาญร่าเริงด้วยธรรมีกถาได้ [7]

ถ้าคุณเป็นลูกที่ดูแลพ่อแม่ป่วย หรือกำลังดูแลคนในบ้าน ข้อสุดท้ายคือสิ่งที่คลิปและบทความนี้พยายามช่วย คือการมีธรรมะไว้พูดคุยหรือเปิดให้ฟังข้างเตียง ให้ผู้ป่วยได้ใจที่อาจหาญขึ้น

## สติและเมตตา เครื่องมือสองอย่างที่คลิปพูดถึง

คลิปเสนอให้ใช้สติและเมตตาเพื่อดับไฟในใจ สติมีที่มาในคำสอนในศาลาคนไข้และโพชฌงค์ข้อแรก ส่วนเมตตา เมตตาสูตรกล่าวถึงอานิสงส์ 11 ประการ ซึ่งหลายข้อเกี่ยวกับผู้ป่วยโดยตรง เช่น หลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันลามก จิตตั้งมั่นได้เร็ว สีหน้าผ่องใส และเป็นผู้ไม่หลงใหลเมื่อทำกาละ [5][10]

- แผ่เมตตาให้ร่างกายของตัวเองที่กำลังทำงานหนักเพื่อเรา แทนการโกรธมัน
- แผ่เมตตาให้คนที่ดูแลเรา แพทย์ พยาบาล และคนในบ้าน
- แผ่เมตตาให้ผู้ป่วยคนอื่นที่กำลังเจ็บเหมือนกัน ใจจะรู้สึกว่าไม่ได้ทุกข์อยู่คนเดียว

อ้างอิง: [10]

## เรื่อง “บุญบารมีเพิ่มพูนที่สุด” ควรเข้าใจอย่างไร

ชื่อคลิปใช้คำว่า เวลาที่เจ็บป่วยคือเวลาที่บุญบารมีจะเพิ่มพูนที่สุด ซึ่งเป็นภาษาชวนฟัง สิ่งที่พระสูตรยืนยันคือ ความเจ็บป่วยเป็นเวลาที่เห็นความไม่เที่ยงของกายและเวทนาได้ชัดที่สุด และเป็นโอกาสฝึกจิตไม่ให้กระสับกระส่ายตามกาย การเจริญสติ ความอดทน และเมตตาในช่วงนี้จัดเป็นภาวนา ซึ่งเป็นบุญอย่างหนึ่ง แต่พระสูตรไม่ได้จัดอันดับว่าเป็นเวลาที่บุญเพิ่มมากที่สุด [1][5]

> **สำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแล** ธรรมะไม่ใช่สิ่งทดแทนการรักษา พระสูตรเองกล่าวถึงผู้ป่วยที่ดีว่าฉันยาและบอกอาการตามจริง ขอให้รักษากายกับแพทย์ และดูแลใจด้วยพระสูตรเหล่านี้ควบคู่กัน [6]

## คำถามที่พบบ่อย

### ป่วยแล้วควรทำใจอย่างไรตามพระพุทธศาสนา

ฝึกตามที่พระพุทธเจ้าทรงสอนนกุลบิดาว่า เมื่อกายกระสับกระส่าย จิตจักไม่กระสับกระส่าย คือยอมรับว่ากายป่วยเป็นธรรมดา แล้วดูแลใจไม่ให้ยิงลูกศรดอกที่สองคือความเศร้าโศกและความกลัวซ้ำเข้าไป [1][2]

### ลูกศรสองดอกคืออะไร

ในสัลลัตถสูตร ลูกศรดอกแรกคือทุกขเวทนาทางกายที่ทุกคนเจอ ดอกที่สองคือความเศร้าโศก ร่ำไร คร่ำครวญที่ปุถุชนเพิ่มเข้าไปเอง อริยสาวกเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว ไม่เสวยทางใจ [2][3]

### ทำไมจึงสวดโพชฌงค์ให้ผู้ป่วย

เพราะในคิลานสูตร พระพุทธเจ้าทรงแสดงโพชฌงค์ 7 แก่พระมหากัสสปะที่อาพาธหนัก ท่านรับฟังด้วยความชื่นชมและหายจากอาพาธ บทสวดโพชฌงค์จึงเป็นการนำองค์ธรรมเจ็ดอย่างนี้มาให้ผู้ป่วยน้อมใจตาม [4]

### เจ็บป่วยเป็นเพราะกรรมหรือไม่

ไม่เสมอไป สิวกสูตรกล่าวว่าเวทนาเกิดจากน้ำดี เสมหะ ลม ฤดู การรักษาตัวไม่สม่ำเสมอ การถูกทำร้าย และผลของกรรม ความเจ็บป่วยส่วนใหญ่จึงมีเหตุทางกาย และฐานสูตรให้พิจารณาว่าเรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา [9][8]

### ควรดูแลผู้ป่วยอย่างไรตามพระสูตร

อุปัฏฐากสูตรที่ 2 กล่าวว่าผู้พยาบาลที่ดีจัดยาได้ รู้สิ่งที่เหมาะและไม่เหมาะกับผู้ป่วย มีเมตตาโดยไม่หวังผลตอบแทน ไม่รังเกียจสิ่งปฏิกูล และชี้แจงธรรมให้ผู้ป่วยอาจหาญร่าเริงได้ [7]

## แหล่งอ้างอิง

1. [นกุลปิตาสูตร สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 17 ข้อ 1)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=17&item=1) — “เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย”
2. [สัลลัตถสูตร สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 18 ข้อ 369)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=18&item=369) — ลูกศรดอกที่สอง (ข้อ 369–371)
3. [สัลลัตถสูตร สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค (อุปมาลูกศร) (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 18 ข้อ 370)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=18&item=370) — นายขมังธนูยิงบุรุษด้วยลูกศร แล้วยิงซ้ำด้วยลูกศรดอกที่ 2
4. [คิลานสูตรที่ 1 สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 19 ข้อ 415)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=19&item=415) — พระมหากัสสปะหายอาพาธด้วยโพชฌงค์ 7 (ข้อ 415–419)
5. [เคลัญญสูตรที่ 1 สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 18 ข้อ 374)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=18&item=374) — “ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ รอกาลเวลา” ในศาลาคนไข้
6. [อุปัฏฐากสูตรที่ 1 อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 22 ข้อ 123)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=22&item=123) — ผู้ป่วยที่พยาบาลง่าย 5 ประการ
7. [อุปัฏฐากสูตรที่ 2 อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 22 ข้อ 124)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=22&item=124) — ผู้พยาบาลที่ดี 5 ประการ
8. [ฐานสูตร อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 22 ข้อ 57)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=22&item=57) — ฐานะ 5 ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ และ “เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม”
9. [สิวกสูตร สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 18 ข้อ 427)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=18&item=427) — เวทนาเกิดจากเหตุ 8 อย่าง มีผลของกรรมเป็นเพียงหนึ่งในนั้น
10. [เมตตาสูตร อังคุตตรนิกาย เอกาทสกนิบาต (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 24 ข้อ 222)](https://84000.org/tipitaka/read/byitem.php?book=24&item=222) — อานิสงส์ของเมตตาเจโตวิมุตติ 11 ประการ