สังโยชน์ 10 มีอะไรบ้าง
เลื่อนตารางเพื่อดูคอลัมน์อื่น ↔
| ข้อ | ชื่อ | หมวด | ความหมายโดยย่อ |
|---|---|---|---|
| 1 | สักกายทิฏฐิ | เบื้องต่ำ | เห็นขันธ์ เช่น รูปหรือเวทนา ว่าเป็นตัวตน |
| 2 | วิจิกิจฉา | เบื้องต่ำ | สงสัย ลังเล ไม่แน่ใจ |
| 3 | สีลัพพตปรามาส | เบื้องต่ำ | ถือมั่นศีลหรือข้อปฏิบัติว่าเพียงทำตามรูปแบบก็หลุดพ้น |
| 4 | กามราคะ | เบื้องต่ำ | กำหนัดหรือติดใจในกามคุณ |
| 5 | ปฏิฆะ | เบื้องต่ำ | กระทบกระทั่งในใจ หงุดหงิดขัดเคือง |
| 6 | รูปราคะ | เบื้องสูง | ติดใจในอารมณ์แห่งรูปฌาน หรือปรารถนารูปภพ |
| 7 | อรูปราคะ | เบื้องสูง | ติดใจในอารมณ์แห่งอรูปฌาน หรือปรารถนาอรูปภพ |
| 8 | มานะ | เบื้องสูง | สำคัญตน ถือตนว่าเป็นนั่นเป็นนี่ |
| 9 | อุทธัจจะ | เบื้องสูง | ความฟุ้งซ่านของจิต |
| 10 | อวิชชา | เบื้องสูง | ไม่รู้จริง หรือหลง |
ทำไมข้อ 4–5 จึงมีชื่อเรียกต่างกัน
พจนานุกรมพุทธศาสตร์ใช้ กามราคะ และ ปฏิฆะ ในข้อ 4–5 ขณะที่สังโยชนสูตรใช้ กามฉันทะ และ พยาบาท พจนานุกรมระบุว่าต่างกันในถ้อยคำ แต่ใจความเหมือนกัน [1] [2]
เรื่องเล่าของเพียร: เมื่อความตั้งใจดีทำให้ใจตึง
วิดีโอตอน “สังโยชน์ 10” เล่าเรื่องเพียร วิศวกรที่พยายามกดความโกรธ ความอยาก และความฟุ้งซ่าน เขาไปปฏิบัติธรรมสิบวัน แต่กลับหงุดหงิดเสียงหายใจของคนข้างๆ และเปรียบเทียบตนกับผู้อื่น เรื่องของเพียรกับหลวงพ่อปัญญาเป็นเรื่องเล่าประกอบในวิดีโอ ไม่ใช่ข้อความจากสังโยชนสูตร [4]
หลวงพ่อปัญญาเปรียบการกดข่มกิเลสกับการกระชากปมเชือก: ยิ่งดึง ปมยิ่งแน่น แล้วชวนเพียรมองว่าเชือกพันกันอย่างไรก่อนค่อยๆ แก้ [4]
สามข้อแรกผ่านเรื่องเล่าของเพียร
- สักกายทิฏฐิ: ความเห็นว่าขันธ์เป็นตัวตน เรื่องเล่าชวนมองเพียรที่ยึดภาพว่า “ฉันต้องเป็นนักปฏิบัติที่ดี” จนความไม่สงบทำให้เขารู้สึกว่าตนล้มเหลว
- วิจิกิจฉา: ความสงสัยลังเลไม่แน่ใจ เพียรถามตนซ้ำว่าเดินมาผิดทางหรือไม่ ต่างจากการตั้งคำถามเพื่อเรียนรู้
- สีลัพพตปรามาส: การถือมั่นศีลหรือวิธีปฏิบัติว่าเพียงทำตามรูปแบบก็หลุดพ้น เพียรยึดตารางปฏิบัติและวัดคุณค่าตนจากการทำได้ครบ
ข้อ 4–5: กามราคะและปฏิฆะในเรื่องเล่า
กามราคะคือความกำหนัดหรือติดใจในกามคุณ วิดีโอเล่าว่าเพียรเกิดความพอใจเมื่อเห็นรูปสวยแล้วรีบกดข่มใจตน ส่วนปฏิฆะคือความหงุดหงิดขัดเคือง ซึ่งปรากฏเมื่อเขารำคาญเสียงหายใจของคนข้างๆ ระหว่างปฏิบัติ [1] [4]
ข้อ 6–7: รูปราคะและอรูปราคะ
รูปราคะคือความติดใจในอารมณ์แห่งรูปฌานหรือความปรารถนาในรูปภพ อรูปราคะคือความติดใจในอารมณ์แห่งอรูปฌานหรือความปรารถนาในอรูปภพ วิดีโอใช้ภาพศาลาพักระหว่างทาง: ผู้เดินทางอาจพอใจความสบายจนไม่อยากเดินต่อ [1] [4]
ข้อ 8–10: มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา
- มานะ: ความสำคัญตน เรื่องเล่าให้เพียรเปรียบเทียบตนกับผู้ร่วมปฏิบัติ ทั้งเมื่อคิดว่าดีกว่าและด้อยกว่า
- อุทธัจจะ: ความฟุ้งซ่าน วิดีโอเปรียบเป็นระลอกคลื่นเล็กๆ บนผิวน้ำที่ดูนิ่ง
- อวิชชา: ความไม่รู้จริงหรือความหลง วิดีโอใช้ภาพถ้ำมืดที่คนมองก้อนหินผิดเป็นสัตว์ร้าย
รู้จักสังโยชน์ ไม่ได้แปลว่าละสังโยชน์ได้แล้ว
รู้จักชื่อสังโยชน์ทั้งสิบหรือสังเกตอารมณ์ตน ไม่ใช่หลักฐานว่าละสังโยชน์ได้แล้ว พจนานุกรมพุทธศาสตร์ [164] ระบุการละสังโยชน์ตามมรรค 4 ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการฟังหรือจำคำอธิบายได้ [3]
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม [329] สังโยชน์ 10 (๑) — รายชื่อและความหมายของสังโยชน์ 10 รวมทั้งหมายเหตุเรื่องชื่อข้อ 4–5
- สังโยชนสูตร อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ข้อ 13 (พระไตรปิฎกฉบับหลวง) — ใช้ชื่อ กามฉันทะ และ พยาบาท ในข้อ 4–5
- พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม [164] มรรค 4 — อธิบายการละสังโยชน์ตามมรรค 4
- อรุณสวัสดิ์ธรรมะ: วิดีโอตอน “สังโยชน์ 10” — ต้นทางของเรื่องเล่าเพียรและหลวงพ่อปัญญา