จิต มโน วิญญาณ คืออะไร ต่างกันไหม และเกี่ยวกับภพภูมิอย่างไร: อธิบายด้วยภาพจากอุปมาในพระสูตร

บทความนี้เรียบเรียงอย่างไร

บทความนี้ปูพื้นหัวข้อ “จิต มโน วิญญาณ และภพภูมิ” ตามคลิปบรรยายของช่องพุทธวจน มูลนิธิพุทธโฆษณ์ ที่ฝังไว้ด้านบน โดยอธิบายจากตัวพระสูตรด้วยภาษาง่าย และใช้ภาพแทนอุปมาที่พระพุทธเจ้าทรงยกขึ้นเอง ข้อความในเครื่องหมายคำพูดยกมาจากพระไตรปิฎกฉบับหลวง ส่วนตัวอย่างในชีวิตประจำวันเป็นการเทียบเคียงของผู้เรียบเรียง [18]

จิต มโน วิญญาณ: สามชื่อของสิ่งที่เกิดดับไม่หยุด

ในอัสสุตวตาสูตร พระพุทธเจ้าตรัสถึง “จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง” ในประโยคเดียวกัน แล้วตรัสว่าสิ่งนี้ “ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงหนึ่งดับไป ในกลางคืนและกลางวัน” ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่ว่าสามคำนี้เป็นของสามชิ้นแยกกัน แต่คือทั้งสามชื่อชี้ไปที่การรู้ซึ่งเกิดดับต่อเนื่องอยู่ตลอด [1]

พระสูตรเดียวกันยังกล่าวว่า ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับจะยึดร่างกายเป็นตัวตน “ยังชอบกว่า” ยึดจิต เพราะร่างกายยังดำรงอยู่ได้ปีหนึ่ง สองปี ไปจนถึงร้อยปี แต่สิ่งที่เรียกว่าจิต มโน วิญญาณ เปลี่ยนไปทั้งคืนทั้งวัน ข้อความนี้ไม่ได้ชวนให้ยึดร่างกาย แต่ชี้ว่าสิ่งที่คนมักคิดว่าเป็น “ตัวเราแท้ ๆ” นั้น แท้จริงเปลี่ยนเร็วที่สุด [1]

[3] [4] [5] [6]

ภาพที่ 1: ลิงที่จับกิ่งไม้ไม่หยุด

อุปมาที่พระพุทธเจ้าทรงใช้คือ “วานรเมื่อเที่ยวไปในป่าใหญ่จับกิ่งไม้ ปล่อยกิ่งนั้น ยึดเอากิ่งอื่น” แล้วตรัสว่าจิตก็ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงหนึ่งดับไปฉันนั้น [2]

ลองสังเกตตอนเลื่อนดูโทรศัพท์ ใจจับภาพหนึ่ง ทันใดก็ไปจับเสียงแจ้งเตือน แล้วไปคิดถึงงานพรุ่งนี้ เราไม่เคยเห็น “ใจดวงเดิม” นิ่งอยู่นาน สิ่งที่เห็นคือการจับแล้วปล่อยต่อกันเป็นสาย การเห็นแบบนี้คือจุดเริ่มที่พระสูตรชวนให้คลายความยึดว่าจิตเป็นตัวตน

วิญญาณไม่ใช่ “ดวงวิญญาณ” ที่ท่องเที่ยวไป

ภาษาไทยทั่วไปใช้คำว่าวิญญาณหมายถึงผีหรือดวงวิญญาณ แต่ในพระสูตรความหมายต่างออกไป มหาตัณหาสังขยสูตรเล่าถึงสาติภิกษุ ผู้เข้าใจว่า “วิญญาณนี้นั่นแหละ ย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไป ไม่ใช่อื่น” ภิกษุทั้งหลายทูลตอบ และพระพุทธเจ้าทรงยืนยันว่า วิญญาณอาศัยปัจจัยประชุมกันจึงเกิดขึ้น “ความเกิดแห่งวิญญาณ เว้นจากปัจจัย มิได้มี” [8] [9]

พระพุทธเจ้าทรงเปรียบว่า “ไฟอาศัยเชื้อใด ๆ ติดขึ้น ก็ถึงความนับด้วยเชื้อนั้น ๆ ไฟอาศัยไม้ติดขึ้น ก็ถึงความนับว่าไฟไม้” วิญญาณที่อาศัยตาและรูปเกิดขึ้นก็เรียกว่าจักษุวิญญาณ ที่อาศัยหูและเสียงก็เรียกว่าโสตวิญญาณ ไม่มีไฟดวงใดที่ย้ายจากกองไม้ไปกองหญ้าได้ทั้งดวง วิญญาณก็ไม่ได้ย้ายจากตาไปหูเป็นดวงเดิม [10]

[10] [6]

วิญญาณเกิดขึ้นได้อย่างไร: ตา รูป และการเห็น

พระสูตรในนิทานวรรคอธิบายลำดับไว้สั้นมากว่า “เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประชุมแห่งธรรม 3 ประการเป็นผัสสะ” จากผัสสะจึงมีเวทนา คือรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉย ๆ แล้วต่อไปถึงตัณหา [11]

1. มีตาที่ยังทำงานได้ (ช่องทาง)
2. มีรูปมาอยู่ตรงหน้า (สิ่งที่ถูกรู้)
3. เกิดการเห็น คือจักขุวิญญาณ
4. ตา รูป และการเห็นประชุมกัน เรียกว่าผัสสะ
5. ผัสสะเป็นปัจจัยให้เกิดเวทนา คือรู้สึกชอบ ไม่ชอบ หรือเฉย ๆ

[11]

ตัวอย่างง่าย ๆ คือได้ยินใครเรียกชื่อเราในที่คนพลุกพล่าน หูกับเสียงพบกัน การได้ยินจึงเกิด ถ้าไม่มีเสียงนั้น การได้ยินชื่อเราก็ไม่เกิด วิญญาณจึงไม่ใช่สิ่งที่รออยู่ก่อน แต่เกิดขึ้นเมื่อปัจจัยครบ

ภพคืออะไร: ไร่นา เมล็ดพืช และยาง

วิภังคสูตรนิยามไว้ว่า “ภพ 3 เหล่านี้คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ นี้เรียกว่าภพ” ส่วนคำถามว่าภพเกิดขึ้นได้อย่างไร มีคำตอบในภวสูตร เมื่อพระอานนท์ทูลถามว่า “ภพย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงไร” [7] [12]

พระพุทธเจ้าตรัสตอบด้วยอุปมาว่า “กรรมจึงชื่อว่าเป็นไร่นา วิญญาณชื่อว่าเป็นพืช ตัณหาชื่อว่าเป็นยาง” สำหรับสัตว์ “ที่มีอวิชชาเป็นเครื่องสกัดกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกใจ” วิญญาณจึงประดิษฐานอยู่ในธาตุอย่างเลว อย่างกลาง หรืออย่างประณีต “จึงมีการเกิดในภพใหม่ต่อไปอีก” [12]

[12] [7]

พืช 5 อย่าง ดิน และน้ำ: วิญญาณงอกงามเพราะอะไร

ในพีชสูตร พระพุทธเจ้าทรงยกพืช 5 อย่าง คือ พืชที่งอกจากเหง้า จากลำต้น จากข้อ จากยอด และจากเมล็ด ถ้ามีพืชแต่ไม่มีดินและน้ำ พืชก็ไม่งอก แล้วทรงอธิบายว่า “พึงเห็นวิญญาณฐิติ 4 เหมือนปฐวีธาตุ พึงเห็นความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เหมือนอาโปธาตุ พึงเห็นวิญญาณพร้อมด้วยอาหาร เหมือนพืช 5 อย่าง” [13]

อุปายสูตรซึ่งอยู่ติดกันอธิบายด้านกลับว่า เมื่อละความกำหนัดได้ “ที่ตั้งแห่งวิญญาณย่อมไม่มี วิญญาณอันไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่แต่งปฏิสนธิ หลุดพ้นไป” พระสูตรยังกล่าวว่าไม่อาจบัญญัติการมา การไป จุติ หรืออุปบัติของวิญญาณ โดยแยกออกจากรูป เวทนา สัญญา และสังขารได้ [14]

แสงแดดที่ไม่มีฝาให้ตกกระทบ

อัตถิราคสูตรใช้ภาพเรือนที่มีหน้าต่างด้านทิศตะวันออก เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น แสงสว่างส่องเข้าทางหน้าต่างไปตั้งอยู่ที่ฝาด้านตะวันตก ถ้าไม่มีฝา แสงก็ตั้งอยู่ที่พื้น ถ้าไม่มีพื้น ก็ตั้งอยู่ที่น้ำ และถ้าไม่มีน้ำ ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า “ไม่ตั้งอยู่เลย พระเจ้าข้า” [15]

พระพุทธเจ้าทรงเทียบกับอาหาร 4 คือ อาหารคือคำข้าว ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณ ถ้าไม่มีราคะ ไม่มีความเพลิน ไม่มีตัณหาในอาหารเหล่านี้ วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ ไม่งอกงาม และนามรูป ภพ ชาติ ชรามรณะต่อจากนั้นก็ไม่มี [15]

สิ่งที่ตั้งใจ คิดวน และค้างใจ คือที่ตั้งของวิญญาณ

เจตนาสูตรบอกว่า “ภิกษุย่อมจงใจ ย่อมดำริ และครุ่นคิดถึงสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นอารัมมณปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ” เมื่อวิญญาณตั้งมั่นและเจริญขึ้นแล้ว “ความบังเกิดคือภพใหม่ต่อไปจึงมี” [16]

ในชีวิตประจำวัน เราอาจสังเกตได้จากเรื่องที่ค้างใจ เช่น คำพูดของใครคนหนึ่งที่ทำให้ไม่พอใจ เรากลับไปคิดถึงซ้ำ วางแผนจะพูดตอบ และเล่าให้คนอื่นฟัง เรื่องนั้นจึงกลายเป็นที่ใจกลับไปเกาะอยู่บ่อย ๆ ตัวอย่างนี้เป็นการเทียบเคียง เพื่อให้เห็นว่าคำว่า “ที่ตั้ง” ในพระสูตรใกล้ตัวเพียงใด

สัตว์คือผู้ที่ยังข้องอยู่: เด็กกับเรือนทราย

ในสัตตสูตร พระราธะทูลถามว่าที่เรียกว่า “สัตว์” นั้นเพราะอะไร พระพุทธเจ้าตรัสว่าเพราะ “เป็นผู้ข้องในรูป เป็นผู้เกี่ยวข้องในรูปนั้น ฉะนั้น จึงเรียกว่าสัตว์” และอย่างเดียวกันกับเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ [17]

แล้วทรงเปรียบกับ “เด็กชายหรือเด็กหญิง เล่นอยู่ตามเรือนฝุ่นทั้งหลาย” ตราบใดที่ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในเรือนฝุ่น เด็กก็ “ย่อมอาลัย ย่อมอยากเล่น ย่อมหวงแหน ย่อมยึดถือ” แต่เมื่อหมดความกำหนัดแล้ว ก็ “ย่อมรื้อ … ทำเรือนฝุ่นเหล่านั้นให้เล่นไม่ได้ ด้วยมือและเท้า” พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้ “ทำรูปให้เป็นของเล่นไม่ได้ จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหา” และอย่างเดียวกันกับเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ [17]

ภพภูมิ: เข้าใจให้ครบทั้งสองด้าน

พระสูตรที่ยกมาพูดถึงภพในความหมายของการเกิดในภพใหม่ เช่น ภวสูตรกล่าวว่า “จึงมีการเกิดในภพใหม่ต่อไปอีก” และเจตนาสูตรกล่าวว่า “ความบังเกิดคือภพใหม่ต่อไปจึงมี” ขณะเดียวกัน พระสูตรอย่างพีชสูตรและอัตถิราคสูตรก็ชี้ให้เห็นกลไกที่สังเกตได้ในขณะนี้ คือวิญญาณตั้งอยู่เพราะความเพลินและความกำหนัด [12] [16] [13] [15]

สรุปอุปมาทั้งหมดในตารางเดียว

[2] [10] [12] [13] [15] [17]

ลองสังเกตในชีวิตประจำวัน

ข้อสังเกตด้านล่างเป็นแนวทางเริ่มต้นสำหรับผู้ศึกษา ไม่ใช่วิธีปฏิบัติที่กำหนดไว้ในพระสูตรทีละข้อ

• ทุกครั้งที่ใจไปจับเรื่องใหม่ ลองนึกถึงภาพลิงที่เปลี่ยนกิ่ง แล้วสังเกตว่าเรื่องเก่าดับไปแล้ว
• เมื่อเห็นหรือได้ยินอะไร ลองถามตัวเองว่าการรู้ครั้งนี้เกิดทางช่องไหน ตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือใจ
• สังเกตว่าเรื่องไหนที่เรากลับไปคิดวนบ่อย เรื่องนั้นคือที่ที่ใจไปตั้งอยู่
• สังเกตจังหวะที่ “เพลิน” ระหว่างวัน เช่น ดูคลิปต่อเนื่องจนลืมเวลา นั่นคือน้ำที่ทำให้เมล็ดงอก
• อ่านพระสูตรที่อ้างไว้ท้ายบทความทีละสูตร แล้วฟังคลิปต้นทางประกอบ